‘‘โย เม กนิฏฺฐโก ภาตา, นนฺโท นามาสิ ปณฺฑิโต;

โสปิ มํ อนุสิกฺขนฺโต, ปพฺพชฺชํ สมโรจยิฯ

[47]

‘‘อหํ โสโณ จ นนฺโท จ, อุโภ มาตาปิตา มม;

ตทาปิ โภเค ฉฑฺเฑตฺวา, ปาวิสิมฺหา มหาวน’’นฺติฯ

โสณปณฺฑิตจริยํ ปญฺจมํฯ

6. เตมิยจริยา

[48]

‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, กาสิราชสฺส อตฺรโช;

มูคปกฺโขติ นาเมน, เตมิโยติ วทนฺติ มํฯ

[49]

‘‘โสฬสิตฺถิสหสฺสานํ, น วิชฺชติ ปุโม ตทา [สทา (สี.)];

อโหรตฺตานํ อจฺจเยน, นิพฺพตฺโต อหเมกโกฯ

[50]

‘‘กิจฺฉา ลทฺธํ ปิยํ ปุตฺตํ, อภิชาตํ ชุตินฺธรํ;

เสตจฺฉตฺตํ ธารยิตฺวาน, สยเน โปเสติ มํ ปิตาฯ

[51]

‘‘นิทฺทายมาโน สยนวเร, ปพุชฺฌิตฺวานหํ ตทา;

อทฺทสํ ปณฺฑรํ ฉตฺตํ, เยนาหํ นิรยํ คโตฯ

[52]

‘‘สห ทิฏฺฐสฺส เม ฉตฺตํ, ตาโส อุปฺปชฺชิ เภรโว;

วินิจฺฉยํ สมาปนฺโน, ‘กถาหํ อิมํ มุญฺจิสฺสํ’ฯ

[53]

‘‘ปุพฺพสาโลหิตา มยฺหํ, เทวตา อตฺถกามินี;

สา มํ ทิสฺวาน ทุกฺขิตํ, ตีสุ ฐาเนสุ โยชยิฯ

[54]

‘‘‘มา ปณฺฑิจฺจยํ วิภาวย, พาลมโต ภว สพฺพปาณินํ;

สพฺโพ ตํ ชโน โอจินายตุ, เอวํ ตว อตฺโถ ภวิสฺสติ’ฯ

[55]

‘‘เอวํ วุตฺตายหํ ตสฺสา, อิทํ วจนมพฺรวิํ;

‘กโรมิ เต ตํ วจนํ, ยํ ตฺวํ ภณสิ เทวเต;

อตฺถกามาสิ เม อมฺม, หิตกามาสิ เทวเต’ฯ

[56]

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, สาคเรว ถลํ ลภิํ;

หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส, ตโย องฺเค อธิฏฺฐหิํฯ

[57]

‘‘มูโค อโหสิํ พธิโร, ปกฺโข คติวิวชฺชิโต;

เอเต องฺเค อธิฏฺฐาย, วสฺสานิ โสฬสํ วสิํฯ

[58]

‘‘ตโต เม หตฺถปาเท จ, ชิวฺหํ โสตญฺจ มทฺทิย;

อนูนตํ เม ปสฺสิตฺวา, ‘กาฬกณฺณี’ติ นินฺทิสุํฯ

[59]

‘‘ตโต ชานปทา สพฺเพ, เสนาปติปุโรหิตา;

สพฺเพ เอกมนา หุตฺวา, ฉฑฺฑนํ อนุโมทิสุํฯ

[60]

‘‘โสหํ เตสํ มติํ สุตฺวา, หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

ยสฺสตฺถาย ตโปจิณฺโณ, โส เม อตฺโถ สมิชฺฌถฯ

[61]

‘‘นฺหาเปตฺวา อนุลิมฺปิตฺวา, เวเฐตฺวา ราชเวฐนํ;

ฉตฺเตน อภิสิญฺจิตฺวา, กาเรสุํ ปุรํ ปทกฺขิณํฯ

[62]

‘‘สตฺตาหํ ธารยิตฺวาน, อุคฺคเต รวิมณฺฑเล;

รเถน มํ นีหริตฺวา, สารถี วนมุปาคมิฯ

[63]

‘‘เอโกกาเส รถํ กตฺวา, สชฺชสฺสํ หตฺถมุจฺจิโต [หตฺถมุญฺจิโต (สี. สฺยา.)];

สารถี ขณตี กาสุํ, นิขาตุํ ปถวิยา มมํฯ

[64]

‘‘อธิฏฺฐิตมธิฏฺฐานํ, ตชฺเชนฺโต วิวิธการณา;

น ภินฺทิํ ตมธิฏฺฐานํ, โพธิยาเยว การณาฯ

[65]

‘‘มาตาปิตา น เม เทสฺสา, อตฺตา เม น จ เทสฺสิโย;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา วตมธิฏฺฐหิํฯ

[66]

‘‘เอเต องฺเค อธิฏฺฐาย, วสฺสานิ โสฬสํ วสิํ;

อธิฏฺฐาเนน เม สโม นตฺถิ, เอสา เม อธิฏฺฐานปารมี’’ติฯ

เตมิยจริยํ ฉฏฺฐํฯ

7. กปิราชจริยา

[67]

‘‘ยทา อหํ กปิ อาสิํ, นทีกูเล ทรีสเย;

ปีฬิโต สุสุมาเรน, คมนํ น ลภามหํฯ

[68]

‘‘ยมฺโหกาเส อหํ ฐตฺวา, โอรา ปารํ ปตามหํ;

ตตฺถจฺฉิ สตฺตุ วธโก, กุมฺภีโล ลุทฺททสฺสโนฯ

[69]

‘‘โส มํ อสํสิ ‘เอหี’ติ, ‘อหํเปมี’ติ ตํ วติํ;

ตสฺส มตฺถกมกฺกมฺม, ปรกูเล ปติฏฺฐหิํฯ

[70]

‘‘น ตสฺส อลิกํ ภณิตํ, ยถา วาจํ อกาสหํ;

สจฺเจน เม สโม นตฺถิ, เอสา เม สจฺจปารมี’’ติฯ

กปิราชจริยํ สตฺตมํฯ

8. สจฺจตาปสจริยา

[71]

‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, ตาปโส สจฺจสวฺหโย;

สจฺเจน โลกํ ปาเลสิํ, สมคฺคํ ชนมกาสห’’นฺติฯ

สจฺจตาปสจริยํ อฏฺฐมํฯ

9. วฏฺฏโปตกจริยา

[72]

‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, มคเธ วฏฺฏโปตโก;

อชาตปกฺโข ตรุโณ, มํสเปสิ กุลาวเกฯ

[73]

‘‘มุขตุณฺฑเกนาหริตฺวา [มุขตุณฺเฑนาหริตฺวา (สี.)], มาตา โปสยตี มมํ;

ตสฺสา ผสฺเสน ชีวามิ, นตฺถิ เม กายิกํ พลํฯ

[74]

‘‘สํวจฺฉเร คิมฺหสมเย, ทวฑาโห [วนทาโห (ก.)] ปทิปฺปติ;

อุปคจฺฉติ อมฺหากํ, ปาวโก กณฺหวตฺตนีฯ

[75]

‘‘ธมธมา อิติเอวํ, สทฺทายนฺโต มหาสิขี;

อนุปุพฺเพน ฌาเปนฺโต, อคฺคิ มมมุปาคมิฯ

[76]

‘‘อคฺคิเวคภยาตีตา, ตสิตา มาตาปิตา มม;

กุลาวเก มํ ฉฑฺเฑตฺวา, อตฺตานํ ปริโมจยุํฯ

[77]

‘‘ปาเท ปกฺเข ปชหามิ, นตฺถิ เม กายิกํ พลํ;

โสหํ อคติโก ตตฺถ, เอวํ จินฺเตสหํ ตทาฯ

[78]

‘‘‘เยสาหํ อุปธาเวยฺยํ, ภีโต ตสิตเวธิโต;

เต มํ โอหาย ปกฺกนฺตา, กถํ เม อชฺช กาตเวฯ

[79]

‘‘‘อตฺถิ โลเก สีลคุโณ, สจฺจํ โสเจยฺยนุทฺทยา;

เตน สจฺเจน กาหามิ, สจฺจกิริยมุตฺตมํฯ

[80]

‘‘‘อาเวชฺเชตฺวา ธมฺมพลํ, สริตฺวา ปุพฺพเก ชิเน;

สจฺจพลมวสฺสาย, สจฺจกิริยมกาสหํฯ

[81]

‘‘‘สนฺติ ปกฺขา อปตนา, สนฺติ ปาทา อวญฺจนา;

มาตาปิตา จ นิกฺขนฺตา, ชาตเวท ปฏิกฺกม’ฯ

[82]

‘‘สหสจฺเจ กเต มยฺหํ, มหาปชฺชลิโต สิขี;

วชฺเชสิ โสฬสกรีสานิ, อุทกํ ปตฺวา ยถา สิขี;

สจฺเจน เม สโม นตฺถิ, เอสา เม สจฺจปารมี’’ติฯ

วฏฺฏโปตกจริยํ นวมํฯ

10. มจฺฉราชจริยา

[83]

‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, มจฺฉราชา มหาสเร;

อุณฺเห สูริยสนฺตาเป, สเร อุทก ขียถฯ

[84]

‘‘ตโต กากา จ คิชฺฌา จ, กงฺกา [พกา (สี.)] กุลลเสนกา;

ภกฺขยนฺติ ทิวารตฺติํ, มจฺเฉ อุปนิสีทิยฯ

[85]

‘‘เอวํ จินฺเตสหํ ตตฺถ, สห ญาตีหิ ปีฬิโต;

‘เกน นุ โข อุปาเยน, ญาตี ทุกฺขา ปโมจเย’ฯ

[86]

‘‘วิจินฺตยิตฺวา ธมฺมตฺถํ, สจฺจํ อทฺทส ปสฺสยํ;

สจฺเจ ฐตฺวา ปโมเจสิํ, ญาตีนํ ตํ อติกฺขยํฯ

[87]

‘‘อนุสฺสริตฺวา สตํ ธมฺมํ, ปรมตฺถํ วิจินฺตยํ;

อกาสิ สจฺจกิริยํ, ยํ โลเก ธุวสสฺสตํฯ

[88]

‘‘‘ยโต สรามิ อตฺตานํ, ยโต ปตฺโตสฺมิ วิญฺญุตํ;

นาภิชานามิ สญฺจิจฺจ, เอกปาณมฺปิ หิํสิตํฯ

[89]

‘‘‘เอเตน สจฺจวชฺเชน, ปชฺชุนฺโน อภิวสฺสตุ;

อภิตฺถนย ปชฺชุนฺน, นิธิํ กากสฺส นาสย;

กากํ โสกาย รนฺเธหิ, มจฺเฉ โสกา ปโมจย’ฯ

[90]

‘‘สหกเต สจฺจวเร, ปชฺชุนฺโน อภิคชฺชิย;

ถลํ นินฺนญฺจ ปูเรนฺโต, ขเณน อภิวสฺสถฯ

[91]

‘‘เอวรูปํ สจฺจวรํ, กตฺวา วีริยมุตฺตมํ;

วสฺสาเปสิํ มหาเมฆํ, สจฺจเตชพลสฺสิโต;

สจฺเจน เม สโม นตฺถิ, เอสา เม สจฺจปารมี’’ติฯ

มจฺฉราชจริยํ ทสมํฯ

11. กณฺหทีปายนจริยา

[92]

‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, กณฺหทีปายโน อิสิ;

ปโรปญฺญาสวสฺสานิ, อนภิรโตจริํ อหํฯ

[93]

‘‘น โกจิ เอตํ ชานาติ, อนภิรติมนํ มม;

อหญฺหิ กสฺสจิ นาจิกฺขิํ, อรติ เม จรติ มานเสฯ

[94]

‘‘สพฺรหฺมจารี มณฺฑพฺโย, สหาโย เม มหาอิสิ;

ปุพฺพกมฺมสมายุตฺโต, สูลมาโรปนํ ลภิฯ

[95]

‘‘ตมหํ อุปฏฺฐหิตฺวาน, อาโรคฺยมนุปาปยิํ;

อาปุจฺฉิตฺวาน อาคญฺฉิํ, ยํ มยฺหํ สกมสฺสมํฯ

[96]

‘‘สหาโย พฺราหฺมโณ มยฺหํ, ภริยํ อาทาย ปุตฺตกํ;

ตโย ชนา สมาคนฺตฺวา, อาคญฺฉุํ ปาหุนาคตํฯ

[97]

‘‘สมฺโมทมาโน เตหิ สห, นิสินฺโน สกมสฺสเม;

ทารโก วฏฺฏมนุกฺขิปํ, อาสีวิสมโกปยิฯ

[98]

‘‘ตโต โส วฏฺฏคตํ มคฺคํ, อนฺเวสนฺโต กุมารโก;

อาสีวิสสฺส หตฺเถน, อุตฺตมงฺคํ ปรามสิฯ

[99]

‘‘ตสฺส อามสเน กุทฺโธ, สปฺโป วิสพลสฺสิโต;

กุปิโต ปรมโกเปน, อฑํสิ ทารกํ ขเณฯ

[100]

‘‘สหทฏฺโฐ อาสีวิเสน [อติวิเสน (ปี. ก.)], ทารโก ปปติ [ปตติ (ก.)] ภูมิยํ;

เตนาหํ ทุกฺขิโต อาสิํ, มม วาหสิ ตํ ทุกฺขํฯ

[101]

‘‘ตฺยาหํ อสฺสาสยิตฺวาน, ทุกฺขิเต โสกสลฺลิเต;

ปฐมํ อกาสิํ กิริยํ, อคฺคํ สจฺจํ วรุตฺตมํฯ

[102]

‘‘‘สตฺตาหเมวาหํ ปสนฺนจิตฺโต, ปุญฺญตฺถิโก อจริํ พฺรหฺมจริยํ;

อถาปรํ ยํ จริตํ มเมทํ, วสฺสานิ ปญฺญาสสมาธิกานิฯ

[103]

‘‘‘อกามโก วาหิ อหํ จรามิ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตุ;

หตํ วิสํ ชีวตุ ยญฺญทตฺโต’ฯ

[104]

‘‘สห สจฺเจ กเต มยฺหํ, วิสเวเคน เวธิโต;

อพุชฺฌิตฺวาน วุฏฺฐาสิ, อโรโค จาสิ มาณโว;

สจฺเจน เม สโม นตฺถิ, เอสา เม สจฺจปารมี’’ติฯ

กณฺหทีปายนจริยํ เอกาทสมํฯ

12. สุตโสมจริยา

[105]

‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, สุตโสโม มหีปติ;

คหิโต โปริสาเทน, พฺราหฺมเณ สงฺครํ สริํฯ

[106]

‘‘ขตฺติยานํ เอกสตํ, อาวุณิตฺวา กรตฺตเล;

เอเตสํ ปมิลาเปตฺวา, ยญฺญตฺเถ อุปนยี มมํฯ

[107]

‘‘อปุจฺฉิ มํ โปริสาโท, ‘กิํ ตฺวํ อิจฺฉสิ นิสฺสชํ;

ยถามติ เต กาหามิ, ยทิ เม ตฺวํ ปุเนหิสิ’ฯ

[108]

‘‘ตสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวาน, ปณฺเห อาคมนํ มม;

อุปคนฺตฺวา ปุรํ รมฺมํ, รชฺชํ นิยฺยาทยิํ ตทาฯ

[109]

‘‘อนุสฺสริตฺวา สตํ ธมฺมํ, ปุพฺพกํ ชินเสวิตํ;

พฺราหฺมณสฺส ธนํ ทตฺวา, โปริสาทํ อุปาคมิํฯ

[110]

‘‘นตฺถิ เม สํสโย ตตฺถ, ฆาตยิสฺสติ วา น วา;

สจฺจวาจานุรกฺขนฺโต, ชีวิตํ จชิตุมุปาคมิํ;

สจฺเจน เม สโม นตฺถิ, เอสา เม สจฺจปารมี’’ติฯ

สุตโสมจริยํ ทฺวาทสมํฯ

13. สุวณฺณสามจริยา

[111]

‘‘สาโม ยทา วเน อาสิํ, สกฺเกน อภินิมฺมิโต;

ปวเน สีหพฺยคฺเฆ จ, เมตฺตายมุปนามยิํฯ

[112]

‘‘สีหพฺยคฺเฆหิ ทีปีหิ, อจฺเฉหิ มหิเสหิ จ;

ปสทมิควราเหหิ, ปริวาเรตฺวา วเน วสิํฯ

[113]

‘‘น มํ โกจิ อุตฺตสติ, นปิ ภายามิ กสฺสจิ;

เมตฺตาพเลนุปตฺถทฺโธ, รมามิ ปวเน ตทา’’ติฯ

สุวณฺณสามจริยํ เตรสมํฯ

14. เอกราชจริยา

[114]

‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, เอกราชาติ วิสฺสุโต;

ปรมํ สีลํ อธิฏฺฐาย, ปสาสามิ มหามหิํฯ

[115]

‘‘ทส กุสลกมฺมปเถ, วตฺตามิ อนวเสสโต;

จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ, สงฺคณฺหามิ [สงฺคหามิ (ก.)] มหาชนํฯ

[116]

‘‘เอวํ เม อปฺปมตฺตสฺส, อิธ โลเก ปรตฺถ จ;

ทพฺพเสโน อุปคนฺตฺวา, อจฺฉินฺทนฺโต ปุรํ มมฯ

[117]

‘‘ราชูปชีเว นิคเม, สพลฏฺเฐ สรฏฺฐเก;

สพฺพํ หตฺถคตํ กตฺวา, กาสุยา นิขณี มมํฯ

[118]

‘‘อมจฺจมณฺฑลํ รชฺชํ, ผีตํ อนฺเตปุรํ มม;

อจฺฉินฺทิตฺวาน คหิตํ, ปิยํ ปุตฺตํว ปสฺสหํ;

เมตฺตาย เม สโม นตฺถิ, เอสา เม เมตฺตาปารมี’’ติฯ

เอกราชจริยํ จุทฺทสมํฯ

15. มหาโลมหํสจริยา

[119]

‘‘สุสาเน เสยฺยํ กปฺเปมิ, ฉวฏฺฐิกํ อุปนิธายหํ;

คามณฺฑลา [โคมณฺฑลา (สี.), คามมณฺฑลา (สฺยา.)] อุปาคนฺตฺวา, รูปํ ทสฺเสนฺตินปฺปกํฯ

[120]

‘‘อปเร คนฺธมาลญฺจ, โภชนํ วิวิธํ พหุํ;

อุปายนานูปเนนฺติ, หฏฺฐา สํวิคฺคมานสาฯ

[121]

‘‘เย เม ทุกฺขํ อุปหรนฺติ, เย จ เทนฺติ สุขํ มม;

สพฺเพสํ สมโก โหมิ, ทยา โกโป น วิชฺชติฯ

[122]

‘‘สุขทุกฺเข ตุลาภูโต, ยเสสุ อยเสสุ จ;

สพฺพตฺถ สมโก โหมิ, เอสา เม อุเปกฺขาปารมี’’ติฯ

มหาโลมหํสจริยํ ปนฺนรสมํฯ

ยุธญฺชยวคฺโค ตติโยฯ

ตสฺสุทฺทานํ –

ยุธญฺชโย โสมนสฺโส, อโยฆรภิเสน จ;

โสณนนฺโท มูคปกฺโข, กปิราชา สจฺจสวฺหโยฯ

วฏฺฏโก มจฺฉราชา จ, กณฺหทีปายโน อิสิ;

สุตโสโม ปุน อาสิํ [อาสิ (สฺยา.)], สาโม จ เอกราชหุ;

อุเปกฺขาปารมี อาสิ, อิติ วุตฺถํ [วุตฺตํ (สพฺพตฺถ) อฏฺฐกถา โอโลเกตพฺพา] มเหสินาฯ

เอวํ พหุพฺพิธํ ทุกฺขํ, สมฺปตฺตี จ พหุพฺพิธา [สมฺปตฺติ จ พหุวิธา (สี.), สมฺปตฺติํ จ พหุวิธํ (ก.)];

ภวาภเว อนุภวิตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํฯ

ทตฺวา ทาตพฺพกํ ทานํ, สีลํ ปูเรตฺวา อเสสโต;

เนกฺขมฺเม ปารมิํ คนฺตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํฯ

ปณฺฑิเต ปริปุจฺฉิตฺวา, วีริยํ กตฺวาน มุตฺตมํ;

ขนฺติยา ปารมิํ คนฺตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํฯ

กตฺวา ทฬฺหมธิฏฺฐานํ, สจฺจวาจานุรกฺขิย;

เมตฺตาย ปารมิํ คนฺตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํฯ

ลาภาลาเภ ยสายเส, สมฺมานนาวมานเน;

สพฺพตฺถ สมโก หุตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํฯ

โกสชฺชํ ภยโต ทิสฺวา, วีริยารมฺภญฺจ เขมโต;

อารทฺธวีริยา โหถ, เอสา พุทฺธานุสาสนีฯ

วิวาทํ ภยโต ทิสฺวา, อวิวาทญฺจ เขมโต;

สมคฺคา สขิลา โหถ, เอสา พุทฺธานุสาสนีฯ

ปมาทํ ภยโต ทิสฺวา, อปฺปมาทญฺจ เขมโต;

ภาเวถฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, เอสา พุทฺธานุสาสนีฯ

อิตฺถํ สุทํ ภควา อตฺตโน ปุพฺพจริยํ สมฺภาวยมาโน พุทฺธาปทานิยํ นาม ธมฺมปริยายํ อภาสิตฺถาติฯ

จริยาปิฏกํ นิฏฺฐิตํฯ